ماندند و رهايش كردند تا كارشان به آشفتگى و نيستى كشيد ، و گزارش شيوه‌هايى از اين دست ، همچون تلاش در آباد كردن كشور ، و يك سخن كردن مردم ، و راست آوردن پندار سپاهيان ، و فريبهاى جنگى و نيرنگهاى مردان ، كه گاه به زيان دشمن انجاميد و گاه به زنندهء نيرنگ بازگشت ، و آن چه گروهى در نزد شهريار بدان پيش افتادند و آن چه ديگران بدان واپس ماندند ، و آن چه آغازى پسنديده ، ليك فرجامى ناستوده داشت . [ 2 ] و آن چه باژگونهء اين بود ، يا آغاز و انجام آن يك سان بود ، و گزارش شيوه‌هاى وزيران و سرداران و كسانى كه جنگى يا رام كردن مردمى يا چاره كردن كارى يا نگاهدارى استانى بديشان سپرده شد و نيك از پس بر آمدند و راه كار بدانستند ، يا باژگونهء اين بودند . نيز ديدم ، اگر از اين گونه رويدادها ، در گذشته نمونه‌اى بيابيم كه گذشتگان آن را آزموده باشند و آزمون‌شان راهنماى آيندگان شده باشد ، از آنچه مايه گرفتارى كسانى مىبود دورى جسته ، بدان چه مايهء نيكبختى كسانى ديگر ، چنگ زده‌اند . چه ، كارهاى جهان همانند و در خور يك ديگرند . رويدادهايى از اين دست ، كه آدمى به ياد مىسپرد ، گويى همگى آزمودهء خود اوست ، گويى خود بدانها دچار آمده و در برخورد با آنها فرزانه و استوار شده است ، گويى خود در هنگامهء آنها زيسته و خود با آنها روبرو بوده است و سپس ، دشواريهاى خويش را چون مردى كاردان پذيره شود ، و پيش از روى دادن بازشناسد و همواره در برابر چشمان و در ديدگاه خويش بدارد و با آنها هم با همسان و همانندشان روبرو گردد . فرق بسيار است ميان چنين كس و آن خام و ناآزموده كه پيش آمد را جز پس از روى دادن بازنشناسد ، و رويدادها در چشم وى بيگانه آيند ، چنان كه در برابر دشواريها سرگشته شود و از هر رويداد تازه‌اى بىخود گردد . ليك ، اين گونه گزارشها را آميخته با گزارشهايى ديدم افسانه مانند ، يا چون متل‌ها كه در آنها سودى جز خواب آوردن ، يا سرگرم شدن به تازگى پاره‌اى از آنها نباشد ، آميخته بدان سان كه گزارشهاى درست در ميان افسانه‌ها تباه شدند ، يا پراكنده گشتند ، چنان كه ديگر سودى نبخشند ، و شنونده يا خواننده ، پيوندى در ميان‌شان نبيند ، بلكه هنوز همتاشان روى نداده ، نكته‌شان فراموش شود ، و پيش از آن كه تكرار همانندشان ، در ياد نگاهشان دارد ، از ياد بروند ، يا ذهن تنها به شيوه گزارش آنها سرگرم بماند ، بى آن كه از آنها سودى برد . از اين روى ، اين كتاب را گرد آورده‌ام و آن را تجارب الأمم [ آزمونهاى مردمان ]